Aliağa Kimya OSB’de tesis projesi, kimyasal maddelerin nerede, ne miktarda ve nasıl tutulacağı sorusuyla başlar; yangın ve patlama riskinin sınırlanması, tehlikeli madde depolama, kimyasala dayanıklı zemin ve atık su düzeni bu cevaba göre kurulur. Bu kararların değerleri yetkili mühendislerin hesabıyla, ilgili mevzuatla ve OSB yönetiminin güncel koşullarıyla belirlenir. Aliağa’ya özgü iki konu daha vardır: limana ve ağır sanayiye yakın bir konumda tank, tanker ve konteyner lojistiği ile deniz havasının taşıyıcı sistem ve kaplamalarda hızlandırdığı korozyon. Bölgenin karma bölümünde kimya dışı tesisler de yer aldığı için komşuluk ilişkisi de tasarımın parçasıdır. Bu yazıda yeni tesis ve yenilemede bu konuların nasıl ele alındığını anlatıyoruz.
Yazıda kesin ölçü, katsayı, güvenlik mesafesi, süre ya da bedel yok. Kimya tesislerinde bu değerler maddenin türüne, miktarına ve prosese göre değişir.
Aliağa Kimya OSB nasıl bir bölge?
Bölgenin tam adı Aliağa Kimya İhtisas ve Karma Organize Sanayi Bölgesi’dir; kısa adı ALOSBİ olarak kullanılır. İzmir’in Aliağa ilçesinde, Çoraklar Mahallesi’nde yer alır. Bölgenin kendi tanıtımına göre Ege Bölgesi Sanayi Odası öncülüğünde, Aliağa Ticaret Odası ve İzmir İl Özel İdaresi’nin katılımıyla kurulmuş, altyapısı sanayicilerin öz kaynaklarıyla yapılmıştır.
Adındaki “kimya ihtisas” bölgenin kimya iş koluna yönelik bir ihtisas alanı içerdiğini, “karma” ise başka sektörlere de açık olduğunu gösterir. Ege Bölgesi Sanayi Odası’nın bölge listesinde ALOSBİ için makine imalatı, tekstil, plastik, gıda ve temizlik ürünleri gibi iş kolları sayılır; bölgeyle ilgili yayınlarda kimya, plastik, kauçuk ve metal sektörlerinin ağırlıklı olduğu belirtilir. Yani bir kimya tesisinin komşusu bir makine fabrikası ya da bir gıda tesisi olabilir; bu durum hem kimya tesisini hem komşusunu tasarlarken dikkate alınır.
Aliağa’nın sanayi kimliği
Aliağa, rafineri, petrokimya ve liman tesisleriyle bilinen bir sanayi ilçesidir. Bölge yönetimi ALOSBİ’nin kara, deniz ve demiryolu bağlantılarına yakın olduğunu, limanlara ve ana ulaşım akslarına kolay erişim sağladığını belirtir. Hammaddesini denizden alan ya da ürününü konteynerle ihraç eden bir kimya tesisi için bu yakınlık bir avantajdır; ama parsel içinde tanker ve konteyner trafiğinin güvenli biçimde çözülmesini de zorunlu kılar.
Bölgenin ortak hizmetleri
Bölgenin tanıtımında atık su arıtma tesisi, doğal gaz istasyonu, ana elektrik dağıtım merkezi, itfaiye, sürekli jandarma güvenliği ve acil sağlık desteği gibi ortak hizmetler sayılır. Bölgede küçük imalat yapan işletmeler için bir destek alanı, mesleki eğitim lisesi, kreş ve sosyal tesisler de vardır. Bölge, çevre ve sürdürülebilirlik çalışmalarıyla Yeşil OSB sertifikası aldığını da duyurmuştur. Bu ortak hizmetler tesisin kendi önlemlerinin yerini tutmaz; ama itfaiye aracının parsele erişimi, atık su bağlantı noktası ve enerji bağlantısı gibi konularda tasarımın bölgenin düzeniyle uyumlu olması gerekir.
Yeni kimya tesisi nasıl kurgulanır?
Kimya tesisinde yerleşim planı, üretim akışından önce riskin sınırlanmasına göre kurulur. Bir kimya tesisinde izlediğimiz sıra şöyledir:
- Parsel koşullarını yazılı almak: imar durumu, çekme mesafeleri, yapılaşma sınırları ve bölgeye özgü notlar OSB yönetiminden alınır; kimya faaliyetinin o parselde kabul edilip edilmediği teyit edilir.
- Madde ve proses listesini çıkarmak: hangi hammaddenin, ara ürünün ve ürünün hangi miktarda ve hangi biçimde (sıvı, toz, gaz) bulunacağı belirlenir.
- Risk bölgelerini tanımlamak: yangın ve patlama riskinin bulunduğu alanlar ilgili mühendislik çalışmasıyla işaretlenir.
- Açık tank sahasını yerleştirmek: varsa depolama tanklarının, set ve dökülme tutma düzeninin, dolum ve boşaltma noktalarının yeri bu aşamada belirlenir.
- Araç akışını çizmek: tanker ve konteyner girişi, bekleme, boşaltma ve çıkış yolu; itfaiye erişimi ve personel kaçış yönleri birbirini kesmeyecek biçimde planlanır.
- Altyapıyı yerleştirmek: atık su, yangın suyu, havalandırma ve enerji hatları yapıyla birlikte konumlanır.
- İdari ve sosyal alanları güvenli tarafa almak: ofis, laboratuvar, soyunma ve yemekhane risk bölgelerinden uzakta yer alır.
Genel yerleşim ilkelerini OSB parselinde fabrika yerleşim planı yazımızda anlattık.



Yangın, patlama ve rüzgâr yönü
Kimya tesisinde yangın ve patlamaya karşı önlemler mimari kararlarla iç içedir: riskli bölümlerin diğerlerinden yangın duvarlarıyla ayrılması, patlama riski olan hacimlerde basınç tahliye yüzeylerinin düşünülmesi, kaçış yollarının ve kapıların sayısı ve yönü, söndürme sistemi için gereken alan. Hangi bölümün hangi sınıfta olduğu, hangi ekipmanın kullanılacağı ve hangi önlemin gerektiği yetkili yangın ve proses güvenliği mühendislerinin değerlendirmesiyle belirlenir; mimari proje bu kararları yerleşime, malzemeye ve bölmelere dönüştürür.
Aliağa gibi açık ve rüzgâra maruz bir konumda hâkim rüzgâr yönü de tasarıma girer. Olası bir sızıntıda buharın ya da dumanın hangi yöne taşınacağı, idari bölümün, temiz hava emiş noktalarının ve toplanma alanının konumunu etkiler. Bu yüzden yerleşim planında riskli bölümleri rüzgârın altına, çalışan yoğun alanları rüzgârın üstüne yerleştirmeye çalışırız; kesin karar, yerel rüzgâr verisi ve mühendislik değerlendirmesiyle verilir.
Tehlikeli madde depolama ve kimyasala dayanıklı zemin
Depolama, kimya tesisinin en çok dikkat isteyen bölümüdür. Birbiriyle tepkimeye girebilecek maddelerin ayrı tutulması, yanıcı sıvıların ayrı bir bölümde ya da yapıda depolanması, dökülmeye karşı tutma önlemleri ve depo havalandırması ilgili mevzuata ve mühendis değerlendirmesine göre çözülür. Mimari açıdan bunların karşılığı; ayrılmış depo hacimleri, eşikli ya da çukur döşeme, kapalı toplama kanalları ve depoya güvenli araç erişimidir.
Zemin seçimi de madde listesine bağlıdır. Epoksi, poliüretan ve özel kimyasal dayanımlı kaplamalar farklı asit, baz ve çözücülere farklı tepki verir; sıcaklık ve mekanik yük de seçimi etkiler. Bu yüzden kaplama, tesisin madde listesi ve kaplama üreticisinin kimyasal dayanım bilgisiyle birlikte seçilir; zemin eğimleri ve kanal birleşimleri kaplamadan önce çözülür. Seçenekleri epoksi, poliüretan ve endüstriyel beton karşılaştırması yazımızda anlattık.
| Alan | Öne çıkan risk | Tasarımda karşılığı |
|---|---|---|
| Tank sahası ve dolum noktası | Dökülme, yangın | Set ve tutma hacmi, ayrı toplama, itfaiye erişimi |
| Proses holü | Buhar, patlayıcı ortam olasılığı | Havalandırma, bölmeler, uygun ekipman, kaçış yolları |
| Ambalajlı kimyasal deposu | Uyumsuz maddelerin teması | Ayrılmış hacimler, eşik, havalandırma |
| Laboratuvar | Küçük miktarda çok çeşitli madde | Çeker ocak, ayrı havalandırma, kimyasala dayanıklı yüzey |
| İdari ve sosyal bölüm | Riskli alanlara yakınlık | Güvenli tarafta konum, rüzgâr üstü yerleşim |
Deniz havası ve korozyon
Kıyıya yakın sanayi alanlarında havadaki tuz, kimyasal buharla birleştiğinde çelik taşıyıcıyı, çatı ve cephe kaplamalarını, bağlantı elemanlarını ve tesisat askılarını daha hızlı yıpratır. Bu nedenle Aliağa’da çelik yapı tercih edildiğinde koruyucu kaplama sistemi ortamın korozyon sınıfına göre seçilir; galvaniz, boya katmanları ve bakım erişimi baştan düşünülür. Cephe ve çatı kaplamasında da aynı değerlendirme yapılır. Mevcut tesislerde korozyon çoğu zaman önce bağlantı noktalarında, oluk ve dere kenarlarında ve ıslak bölümlerin üstündeki çatı elemanlarında görülür; bu yüzden yenileme keşfinde bu noktalara özellikle bakarız.
Açık konumlarda rüzgâr da yapıyı zorlar. Geniş çatılar, yüksek cepheler, açık tank sahasının üstündeki sundurmalar ve büyük yükleme kapıları rüzgâr yüküne göre boyutlandırılır; bu değerler statik hesabın konusudur ve yetkili mühendis tarafından belirlenir. Kaplama ve çatı panellerinin bağlantı sıklığı, kenar ve köşe bölgelerinde ayrıca önem taşır. Korozyonla zayıflamış bir bağlantı, kuvvetli rüzgârda ilk koparak hasarı büyüten nokta olabilir; bu nedenle bakım planında bağlantı elemanlarının düzenli kontrolü yer almalıdır.
Atık su ve yağmur suyu neden ayrı düşünülür?
Kimya tesisinde atık su, bölgenin kanala kabul koşullarına göre planlanır. Proses suyu, yıkama suyu, evsel atık su ve yağmur suyu ayrı hatlarla toplanır; tank sahasında ya da boşaltma alanında kirlenebilecek yağmur suyunun temiz yağmur suyu hattına karışmaması için bu alanlar ayrı toplanır ve kontrol edilmeden boşaltılmaz. Ön arıtma gerekiyorsa ünitenin yeri, bakım erişimi ve çamurun alınacağı araç yolu yerleşim aşamasında belirlenir. Yangın söndürme sırasında oluşabilecek kirli suyun nereye toplanacağı da sorulması gereken bir sorudur. Bu konuların teknik ayrıntısı çevre mühendisinin alanıdır; mimari proje bunlara yer, eğim ve erişim sağlar.
Karma bölgede komşuluk tasarımı nasıl etkiler?
ALOSBİ’nin karma yapısı, bir kimya tesisinin yanında bir makine, tekstil ya da gıda fabrikasının bulunabileceği anlamına gelir. Kimya tesisini tasarlarken parsel sınırına yakın riskli bölümleri komşu yapının kalabalık bölümlerinin karşısına koymamaya, tank sahasını ve boşaltma noktasını parselin iç tarafında tutmaya çalışırız. Kimya dışı bir tesis kurarken ise tersinden düşünürüz: komşu parselde kimya faaliyeti varsa temiz hava emiş noktalarının, açılır pencerelerin, toplanma alanının ve idari bölümün yönü buna göre seçilir. Gıda gibi hijyen hassasiyeti olan bir tesiste bu konu daha da önem kazanır. Komşu parselin faaliyetini ve olası değişikliklerini OSB yönetiminden öğrenmek, yerleşim kararlarının sağlam bir zemine oturmasını sağlar.
Aliağa Kimya OSB’de ruhsat ve izin süreci
OSB’lerde parselasyon, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni süreçleri genellikle OSB müdürlüğü üzerinden yürür; bölgenin imar planı notları ve yapı yönetmeliği esas alınır. Şantiye, yapı denetim kuruluşunun denetiminde yürür. Kimya tesislerinde yapı ruhsatının yanında çevre, yangın ve iş güvenliği mevzuatından doğan izin ve yükümlülükler de olabilir; tesisin türüne ve kapasitesine göre hangilerinin gerekeceği uzmanlarla birlikte belirlenir. Bölgede yeni parsel tahsisleri dönem dönem duyurulur; güncel tahsis koşullarını ve başvuru yolunu bölge yönetiminden öğrenmek gerekir.
Mevcut tesiste yenileme ve ek yapı
Kimya ve karma tesislerde sık görülen yenileme ihtiyaçları şunlardır:
- Zemin: kimyasal etkiyle bozulmuş kaplamanın, eğimlerin ve kanal birleşimlerinin yenilenmesi.
- Korozyon: taşıyıcı sistem bağlantılarının, çatı ve cephe kaplamalarının değerlendirilmesi, gerekirse statik inceleme.
- Depolama: değişen madde listesine göre depo bölümlerinin ve tutma önlemlerinin gözden geçirilmesi.
- Havalandırma: yeni proses ya da kapasite artışında havalandırma ve emiş düzeninin güncellenmesi.
- Yükleme alanı: tanker ve konteyner boşaltma alanının iyileştirilmesi, gerekirse sundurma eklenmesi.
Mevcut tesise ek depo ya da ek hol eklemek, parselin kalan yapılaşma hakkına ve yeni yapının mevcut risk bölgeleriyle ilişkisine bağlıdır. Yanlış konumlanmış bir ek depo, iki yapının riskini birbirine bağlayabilir. Bu yüzden ek yapı kararı mevcut durumun rölövesi ve güncellenmiş risk değerlendirmesiyle birlikte verilir. Kimya tesislerinde benzer konuları GEBKİM OSB’de kimya tesisi projesi yazımızda da ele aldık; İzmir’in kuzeyindeki komşu bölge için Menemen Plastik İhtisas OSB yazımıza bakabilirsiniz.
Teklif isterken neler hazırlanmalı?
- Parselin ada ve parsel bilgisi, varsa güncel imar durumu belgesi.
- Kullanılacak ve depolanacak maddelerin listesi ve güvenlik bilgi formları.
- Proses akışı, reaktör, tank ve makine listesi.
- Tanker ve konteyner trafiği, en uzun araç tipi.
- Atık suyun türü ve mevcut bağlantı bilgisi.
- Mevcut tesis varsa ruhsat projeleri, risk ve yangın değerlendirme raporları.
- Yenilemede durdurulamayacak hatlar ve planlı bakım duruşları.
Maker Mimarlık bu bölgede ne yapıyor?
Ofisimiz Kocaeli Darıca’da; Aliağa Kimya OSB’deki yatırımcılar için proje hazırlıyor, bölgede yerinde keşif yapıyoruz. Portföyümüzde Kocaeli’deki İMES Makine İhtisas OSB’de projelendirilmiş sanayi yapıları var. Yeni kimya tesisi, karma parselde fabrika ya da mevcut tesiste yenileme için fabrika ve endüstriyel yapılar hizmetimiz kapsamında çalışıyor, mimari projeyi yangın, proses güvenliği, mekanik, statik ve çevre mühendisleriyle birlikte geliştiriyoruz. Yeni düzeni üç boyutlu modelde gösteriyor, uygulama öncesi keşif bedellerinden uygulama sonrası hak edişlere kadar süreci izliyoruz. Fabrika ve üretim tesisi sayfamıza göz atabilir, ücretsiz ilk keşif için teklif formundan ya da sayfadaki WhatsApp düğmesinden bize yazabilirsiniz.


















