GEBKİM OSB’de kimya tesisi projesi, sıradan bir üretim binasından farklı olarak güvenlik kararlarıyla başlar: hangi maddenin ne miktarda, nerede depolanacağı, yangın ve patlama riskinin hangi bölümlerde olduğu, atık suyun nasıl toplanıp OSB kanalına verileceği. Bu kararlar yetkili mühendislerin hesaplarıyla ve OSB yönetiminin güncel koşullarıyla belirlenir; mimari proje bu kararları yerleşime, bölmelere, malzemeye ve kaçış yollarına dönüştürür. Mevcut bir kimya tesisinin yenilenmesinde de aynı sıra geçerlidir: önce risk ve kullanım, sonra zemin, havalandırma, çatı ve cephe. Bu yazıda bölgenin yapıya etkisi olan özelliklerini, yeni tesis ve yenilemede bakılacak konuları ve teklif isterken hazırlanması gerekenleri anlatıyoruz.
Yazıda kesin ölçü, katsayı, mesafe, süre ya da bedel bulamayacaksınız. Kimya tesislerinde bu değerler maddenin türüne, miktarına ve prosese göre değişir; ilgili mevzuat, yetkili mühendisin hesabı ve OSB yönetiminin koşulları esas alınır.
GEBKİM nasıl bir bölge?
GEBKİM’in tam adı Kocaeli Gebze V (Kimya) İhtisas Organize Sanayi Bölgesi’dir ve Kocaeli’nin Dilovası ilçesinde yer alır. Bölgenin kendi tanıtımına göre, kimya sanayicilerinin kurduğu bir derneğin girişimiyle, İstanbul ile Kocaeli ve Gebze çevresinde dağınık hâlde bulunan ve büyümek isteyen kimya tesislerini bir ihtisas OSB çatısı altında toplamak amacıyla kurulmuştur. Yani GEBKİM bir karma sanayi bölgesi değil, kimya iş koluna ayrılmış bir bölgedir.
Bölge yönetiminin açıkladığı iş kolları şunlardır: boya sanayi (inşaat, oto, yat ve tekstil boyaları, reçine, tiner, tutkal), kozmetik, temizlik malzemeleri, plastik üretimi, organik ve inorganik kimyasal madde üretimi, beşeri, zirai ve veteriner ilaç sanayi ile gıda katkı maddeleri. Bu listedeki her iş kolunun yapıdan beklediği şey farklıdır: bir kozmetik tesisinde hijyen ve temiz oda düzeni öne çıkarken, bir boya ve tiner tesisinde yanıcı sıvı depolama ve patlamaya karşı önlemler belirleyicidir.
Konum ve ulaşım
Bölge yönetimi GEBKİM’in TEM yoluna ve limana yakın olduğunu, liman, havaalanı ve demiryolu bağlantılarına yakın konumuyla hammaddenin limandan fabrikalara kısa mesafede taşınabildiğini belirtir. Kimya tesislerinde bu yakınlık, tank ve konteyner taşıyan araçların parsele girişinin, bekleme ve boşaltma alanlarının dikkatle tasarlanmasını gerektirir. Tehlikeli madde taşıyan aracın parselde nerede duracağı, boşaltmanın hangi alanda yapılacağı ve olası bir dökülmenin nereye toplanacağı yerleşim planında çözülür.
Bölgenin ortak hizmetleri
Bölge yönetimine göre GEBKİM’de kimya iş kolunun özelliğine uygun arıtma tesisi, bertaraf tesisi, itfaiye teşkilatı ve teknoloji geliştirme merkezi bulunur. Bölgenin itfaiye amirliği sürekli hizmet verir; merkezi atık su arıtma tesisi katılımcıların atık sularını kabul eder. Ayrıca bölgenin yayımladığı bir acil durum yönergesi vardır. Bu ortak hizmetler tesisin kendi önlemlerinin yerini tutmaz; ama tasarımda, örneğin itfaiye aracının parsele erişimi ve atık su bağlantı noktası gibi konularda, bölgenin düzeniyle uyumlu çalışmak gerekir.
GEBKİM’de yeni kimya tesisi nasıl kurgulanır?
Kimya tesisinde yerleşim planı, yalnızca üretim akışına göre değil, riskin sınırlanmasına göre kurulur. Bizim izlediğimiz sıra şöyledir:
- Parsel koşullarını yazılı almak: imar durumu, çekme mesafeleri, yapılaşma sınırları ve bölgeye özgü notlar OSB yönetiminden alınır.
- Madde ve proses listesini çıkarmak: hangi hammaddenin, ara ürünün ve ürünün hangi miktarda ve hangi biçimde (sıvı, toz, gaz) bulunacağı belirlenir.
- Risk bölgelerini işaretlemek: yangın ve patlama riskinin bulunduğu alanlar, ilgili mühendislik çalışmasıyla tanımlanır.
- Depolamayı ayırmak: tehlikeli maddelerin depolandığı alanlar üretimden, idari bölümden ve birbirinden uygun biçimde ayrılır; birbiriyle tepkimeye girebilecek maddelerin ayrımı baştan düşünülür.
- Araç ve tahliye yollarını çizmek: tanker boşaltma alanı, itfaiye erişimi ve personelin kaçış yönleri birbirini kesmeyecek biçimde planlanır.
- Altyapıyı yerleştirmek: atık su toplama, dökülme tutma, yangın suyu ve havalandırma hatlarının yeri yapıyla birlikte belirlenir.
- İdari ve sosyal alanları konumlamak: ofis, laboratuvar, soyunma ve yemekhane risk bölgelerinden uzakta, güvenli tarafta yer alır.
Genel yerleşim ilkelerini OSB parselinde fabrika yerleşim planı yazımızda anlattık. Kimya tesisinde bu ilkelere bir katman daha eklenir: bir bölümde çıkabilecek olayın diğer bölümlere ve komşu parsellere yayılmasını önleyen ayrım.
İş koluna göre öncelik nasıl değişir?
Aynı bölgede olsalar da her iş kolunun yapıdan beklediği şey farklıdır. Boya, reçine ve tiner gibi yanıcı sıvılarla çalışan tesislerde depolama ayrımı, patlamaya karşı önlemler ve dökülme tutma öne çıkar. Kozmetik ve ilaç tesislerinde ise temiz ve kirli akışların ayrılması, personel ve malzeme girişlerinin kontrolü, kolay temizlenen yüzeyler ve iklimlendirme belirleyici olur. Toz hâlinde hammadde kullanan temizlik malzemesi ya da plastik tesislerinde toz kontrolü ve toz patlaması riski ayrıca değerlendirilir. Gıda katkı maddesi üreten tesislerde hijyen düzeni kimyasal güvenlik kadar önemlidir. Bu farklar, aynı büyüklükteki iki tesisin yerleşim planının tamamen farklı çıkmasına yol açar; bu yüzden projeye örnek bir tesisi kopyalayarak değil, kendi ürününüzün gereksinimlerini listeleyerek başlamak gerekir.



Yangın ve patlama güvenliği tasarıma nasıl yansır?
Kimya tesisinde yangın ve patlama güvenliği, mimari projeden önce gelen bir mühendislik konusudur. Hangi alanın patlayıcı ortam oluşabilecek bölge sayılacağı, hangi bölümlerin yangın duvarıyla ayrılacağı, söndürme sisteminin türü ve kapasitesi yetkili mühendislerin hesabıyla belirlenir; sorumluluk onlardadır ve ilgili mevzuat ile OSB yönetiminin koşulları esas alınır. Mimari proje bu kararların doğru yere ve doğru ölçüde uygulanmasını sağlar.
Mimarın bu süreçteki işi şöyle özetlenebilir: risk bölgelerini plana yerleştirmek, yangın bölmelerinin duvar, kapı ve geçiş detaylarını çözmek, kaçış yollarını ve çıkışları kullanılabilir biçimde düzenlemek, patlama riski olan bölümlerde mühendisin öngördüğü basınç tahliye yüzeyleri gibi çözümleri cephe ve çatı tasarımıyla uyumlu hâle getirmek. Elektrik tesisatı, aydınlatma ve ekipmanın bu bölgelerde uygun nitelikte seçilmesi de elektrik mühendisinin sorumluluğundadır; mimari proje bu ekipmanın yerini ve bakım erişimini gösterir.
Tehlikeli madde depolama ve kimyasala dayanıklı zemin
Depolama, kimya tesisinin en dikkat isteyen bölümüdür. Depo alanının büyüklüğü, raf ya da tank düzeni, havalandırması, dökülme tutma havuzu ve yangın ayrımı, depolanacak maddenin türüne ve miktarına göre belirlenir. Bu değerler için ilgili mevzuat ve yetkili mühendisin çalışması esas alınır; bölgenin kendi koşulları da ayrıca sorulmalıdır.
Zemin kaplaması nasıl seçilir?
Kimya tesisinde zemin; asit, baz, solvent gibi maddelerin dökülmesine, forklift trafiğine, sık yıkamaya ve sıcaklık değişimine aynı anda dayanmak zorundadır. Epoksi ve poliüretan esaslı kaplamalar bu tür alanlarda sık kullanılır; ama hangisinin uygun olduğu dökülebilecek kimyasalın türüne, sıcaklığa ve mekanik yüke bağlıdır. Doğru seçim için üretici firmanın kimyasal dayanım bilgisi, tesisin madde listesiyle birlikte değerlendirilir.
| Ölçüt | Epoksi esaslı kaplama | Poliüretan esaslı kaplama |
|---|---|---|
| Genel kullanım | Depo, üretim ve laboratuvar alanlarında yaygın | Sıcaklık değişimi ve yıkama yoğun alanlarda sık tercih edilir |
| Kimyasal dayanım | Ürüne ve maddeye göre değişir; üretici bilgisiyle doğrulanır | Ürüne ve maddeye göre değişir; üretici bilgisiyle doğrulanır |
| Esneklik | Daha sert bir yüzey verir | Daha esnek bir yapıdadır, ısıl hareketi daha iyi karşılar |
| Uygulama koşulu | Zeminin nemi, yüzey hazırlığı ve sıcaklık sonucu belirler | Zeminin nemi, yüzey hazırlığı ve sıcaklık sonucu belirler |
| Karar verirken | Madde listesi, mekanik yük, yıkama düzeni ve kaymazlık birlikte değerlendirilir | Madde listesi, sıcaklık aralığı, yıkama düzeni ve kaymazlık birlikte değerlendirilir |
Zeminin kendisi kadar zemindeki eğimler, süzgeçler, derzler ve duvar dibi detayları da önemlidir. Dökülen madde kanala değil, kontrollü bir toplama noktasına yönelmelidir. Kaplama türlerinin genel özelliklerini epoksi zemin kaplama yazımızda anlattık.
Havalandırma ve atık su neden baştan planlanmalı?
Havalandırma, kimya tesisinde hem çalışan sağlığı hem de patlayıcı ortamın oluşmaması için gereklidir. Genel havalandırmanın yanında, buhar ya da toz çıkaran noktalarda kaynağında emiş gerekebilir. Bu sistemlerin kanalları, fanları ve çatı çıkışları büyük yer kaplar; tasarımın sonunda sığdırılmaya çalışılırsa taşıyıcı sistemle, aydınlatmayla ve vinç yoluyla çakışır. Havalandırmanın türü ve kapasitesi makine mühendisinin hesabıyla belirlenir; mimari proje bu hatlar için yer ayırır.
Atık su tarafında GEBKİM’in kendi düzeni vardır. Bölge yönetimine göre katılımcı tesislerin atık suları, bölgenin kanala kabul kriterlerini sağlaması hâlinde ön arıtma yapılmadan kanalizasyona bağlanır ve bağlantı izin belgesi düzenlenir; kriterleri sağlamayan atık su için tesisin kendi ön arıtması gerekir. Bu yüzden proses suyu, yıkama suyu, yağmur suyu ve olası dökülme suyunun ayrı toplanıp toplanmayacağı, ön arıtma ünitesinin parselde nerede yer alacağı yerleşim aşamasında konuşulmalıdır. Güncel kriterler ve başvuru koşulları için bölgenin çevre birimiyle görüşülür.
GEBKİM’de ruhsat ve izin süreci nasıl yürür?
OSB’lerde parselasyon, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni süreçleri genellikle OSB müdürlüğü üzerinden yürür. GEBKİM’in bölge müdürlüğü bünyesinde imar, inşaat ve çevre birimleri bulunur. Kimya tesislerinde yapı ruhsatına ek olarak çevre, yangın ve iş güvenliğiyle ilgili izin ve uygunluk süreçleri de gündeme gelir; hangilerinin gerektiği tesisin faaliyetine ve madde miktarına göre değişir. Birçok kimya tesisi faaliyet türü ve kapasitesine göre çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) kapsamındadır; kapsamdaki projelerde ÇED sürecinin kararı alınmadan yapı ruhsatı verilmez ve inşaata başlanamaz. Bu yüzden ÇED gerekip gerekmediği, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü ile çevre danışmanına parsel ve proses bilgisiyle en başta sorulur. Tesis işletmeye geçerken çevre izni, tehlikeli madde miktarı belirli düzeyi aşan tesislerde ise büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik mevzuattan doğan yükümlülükler de gündeme gelebilir. Hangi belgenin hangi aşamada isteneceği, projeye başlamadan önce OSB yönetiminden ve ilgili idarelerden öğrenilmelidir.
Süreçte zaman kaybettiren en yaygın durum, mimari proje ile mühendislik çalışmalarının ayrı ayrı ilerlemesi ve onaya giderken çakışmaların ortaya çıkmasıdır. Kimya tesisinde mimari, statik, mekanik, elektrik ve yangın projelerinin birlikte geliştirilmesi bu riski azaltır. Süre ve bedel, tesisin büyüklüğüne ve izin kapsamına göre değişir; keşiften sonra iş programıyla birlikte verilir.
Mevcut kimya tesisinde yenileme ve ek bina
Çalışan bir kimya tesisinde yenileme, sıradan bir fabrikadan daha sıkı bir iş planı ister. Sıcak iş (kaynak, kesme, taşlama gibi kıvılcım çıkaran işler) yapılacak alanların izin düzeni, çalışan hatlara yakınlık ve depolama alanlarının geçici olarak boşaltılması tesisin iş güvenliği uzmanıyla birlikte planlanır. Yenilemede öne çıkan kalemler genellikle şunlardır:
- Zemin: kimyasal etkiyle yıpranmış kaplamanın yenilenmesi, eğim ve süzgeç düzeninin düzeltilmesi.
- Havalandırma: değişen proses ya da artan kapasite nedeniyle yetersiz kalan sistemin yeniden hesaplanması.
- Depo düzeni: artan madde çeşidine göre depo alanlarının ayrılması ve dökülme tutma önlemlerinin gözden geçirilmesi.
- Çatı ve cephe: korozyona uğramış kaplamaların, yalıtımın ve bağlantı elemanlarının yenilenmesi.
- Sundurma ve yükleme alanı: açıkta bekleyen malzemenin korunması ve tanker boşaltma alanının iyileştirilmesi.
Mevcut tesise ek bina ya da yeni depo eklemek, parselin kalan yapılaşma hakkına ve yeni yapının mevcut risk bölgeleriyle ilişkisine bağlıdır. Yeni bir depo, mevcut üretim binasına yanlış konumlanırsa iki yapının riskini birbirine bağlayabilir. Bu yüzden ek yapı kararı, mevcut durumun rölövesi ve güncellenmiş risk değerlendirmesiyle birlikte verilir. Yenileme işlerinin sıralanmasını fabrika yenileme rehberi yazımızda anlattık.
Teklif isterken neler hazırlanmalı?
Kimya tesisi için verimli bir ilk görüşme, aşağıdaki bilgilerin elinizde olmasıyla başlar. Eksik olanlar keşif sırasında birlikte tamamlanabilir.
- Parselin ada ve parsel bilgisi, varsa güncel imar durumu belgesi.
- Kullanılacak ve depolanacak maddelerin listesi ve güvenlik bilgi formları.
- Proses akışı ve makine ya da reaktör listesi.
- Mevcut tesis varsa ruhsat projeleri, varsa risk ve yangın değerlendirme raporları.
- Atık suyun türü ve mevcut bağlantı izni bilgisi.
- Tanker ve konteyner trafiği, en uzun araç tipi.
- Yenilemede durdurulamayacak hatlar ve planlı bakım duruşları.
Maker Mimarlık bu bölgede ne yapıyor?
Ofisimiz Kocaeli Darıca’da; Dilovası’ndaki sanayi bölgelerine yakınız ve aynı ilçedeki İMES Makine İhtisas OSB’de projelendirdiğimiz sanayi yapıları var. GEBKİM’de yeni kimya tesisi, ek depo ya da yenileme için hazırlık yapan yatırımcılarla fabrika ve endüstriyel yapılar ile renovasyon ve restorasyon hizmetlerimiz kapsamında çalışıyor, mimari projeyi yangın, mekanik ve statik mühendisleriyle birlikte geliştiriyoruz. Yeni düzeni üç boyutlu modelde gösteriyor, uygulama öncesi keşif bedellerinden uygulama sonrası hak edişlere kadar süreci izliyoruz. Fabrika ve üretim tesisi işlerimize göz atabilir, ücretsiz ilk keşif için teklif formundan ya da sayfadaki WhatsApp düğmesinden bize yazabilirsiniz.


















